دانشگاه فردوسی مشهد جغرافیا و توسعه فضای شهری 2538-3531 مقالات آماده انتشار 2026 06 20 Housing Strategies of the Urban Poor: A Qualitative Study of Self‑Built Housing in the Periphery of Mashhad, Iran راهبردهای افراد کم‌برخوردار شهری برای تأمین مسکن: تحلیل کیفی پدیده مسکن خودساخته در حاشیه شهر مشهد 48361 10.22067/jgusd.2026.96655.1567 FA علی محمدزاده گروه علوم اجتماعی ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد ، ایران 0009-0008-6022-0378 علی اکبر مجدی استادیار جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد 0000-0002-6519-5086 حسین اکبری گروه علوم اجتماعی ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد، ایران 0000-0003-1045-6952 غلامرضا حسنی درمیان گروه علوم اجتماعی ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد ، ایران 0000-0001-9745-8250 Journal Article 2026 04 22 The phenomenon of self-built housing in the peripheries of metropolitan areas reflects the inadequacy of formal housing policies in addressing the needs of low-income urban populations. Adopting a qualitative approach and employing thematic analysis, the present study examines the lived experiences of self-builders in peri-urban villages around Mashhad. Data were collected through semi-structured interviews with 24 residents who had independently constructed their own homes over the past decade. Analysis of the data led to the identification of five main themes: "contexts," encompassing poverty, rising housing costs, the land and housing price gap between the urban core and the periphery, lenient construction regulations, and access to infrastructure; "enabling factors," comprising kinship networks and skill capital in the construction domain; "motivations," including escape from tenancy, reconstruction of social status, and forward-looking investment; "strategies," consisting of informal financing, incremental and low-cost construction, and negotiation with regulatory institutions; and "outcomes," involving coexistence with physical hazards, a dual dynamic of social withdrawal and integration, and hidden social costs. The findings indicate that self-built housing is a multidimensional phenomenon that, beyond its function as shelter, performs roles such as "spontaneous social security," reconstruction of identity and social status, and acts of resistance against deprivation. These settlements, having emerged under a condition of "practical tolerance" by formal institutions, occupy a position of "semi-formality" and have become "spaces of opportunity" for the urban poor. Accordingly, the prevailing concepts of "self-built housing" and "self-help housing" prove insufficient to capture the full identity, welfare, and resistant dimensions of this form of habitation, and the application of the concept "self-creative housing" may offer a more comprehensive account of this phenomenon. پدیده مسکن خودساخته در پیرامون کلان‌شهرها بازتاب ناکارآمدی سیاست‌های رسمی مسکن در پاسخ‌گویی به نیازهای اقشار کم‌درآمد شهری است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد کیفی و به‌کارگیری روش تحلیل مضمون، تجربه زیسته سازندگان مسکن را در روستاهای پیراشهری مشهد مورد بررسی قرار داده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۴ نفر از ساکنانی گردآوری شده‌اند که طی دهه گذشته به‌صورت خودساخته اقدام به احداث مسکن نموده‌اند. تحلیل داده‌ها به شناسایی پنج مضمون اصلی منتهی شده است: «بسترها» شامل فقر، گرانی مسکن، شکاف قیمت زمین و مسکن میان هسته شهری و حاشیه، ضوابط سهل‌گیرانه ساخت‌وساز و دسترسی به زیرساخت‌ها؛ «عوامل تسهیل‌کننده» مشتمل بر شبکه‌های خویشاوندی و سرمایه مهارتی در حوزه ساختمان؛ «انگیزه‌ها» شامل رهایی از اجاره‌نشینی، بازسازی جایگاه اجتماعی و سرمایه‌گذاری آینده‌نگرانه؛ «راهبردها» مشتمل بر تأمین مالی غیررسمی، ساخت تدریجی و کم‌هزینه و مواجهه با نهادهای نظارتی؛ و «پیامدها» شامل همزیستی با مخاطرات کالبدی، رابطه دوگانه کناره‌گیری و ادغام اجتماعی و هزینه‌های اجتماعی پنهان. یافته‌ها حاکی از آن است که مسکن خودساخته پدیده‌ای چندبُعدی است که افزون بر کارکرد سرپناه، نقش‌هایی چون «تأمین اجتماعی خودانگیخته»، بازسازی هویت و منزلت اجتماعی و کنش مقاومتی در برابر محرومیت را ایفا می‌کند. این سکونتگاه‌ها که در سایه «چشم‌پوشی عملی» نهادهای رسمی شکل گرفته‌اند، در موقعیتی «نیمه‌رسمی» قرار دارند و به «فضاهای فرصت» برای فقرای شهری بدل شده‌اند. بر این اساس، مفاهیم متداول «مسکن خودساخته» و «مسکن خودیار» برای پوشش تمام ابعاد هویتی، رفاهی و مقاومتی این شکل از سکونت ناکافی‌اند و به‌کارگیری مفهوم «مسکن خودآفرین» می‌تواند توصیف جامع‌تری از این پدیده ارائه دهد. https://jgusd.um.ac.ir/article_48361_3ebe2a87a58cf391399b0bf0cb53c8ae.pdf