##plugins.themes.bootstrap3.article.main##

سعید علی تاجر مینا صحرایی

چکیده

محله¬های تاریخی ایران به¬عنوان هستۀ اولیۀ پیدایش شهرهای ایرانی، دارای اصول و ویژگی‌های معماری و شهرسازی کهن ایرانی- اسلامی بوده و هستند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری و شهرسازی کهن ایرانی- اسلامی، انسجام آن‌هاست. این کیفیت حاصل پیوند و ارتباط اجزای تشکیل‌دهندۀ آثار معماری و شهرهاست. افزایش جمعیت و ظهور فناوری¬های جدید، ساختار شهرها را دستخوش تحولاتی کرد که منجر به ازبین‌رفتن وحدت و انسجام در معماری و شهرسازی گذشته شد. شهرها و محله¬ها مجموعه‌ای از بناها و فضاها به‌صورت ساختارهای مستقل و مجزایی شدند که بی‌ارتباط با عناصر هم‌جوار خود هستند. هدف این پژوهش، تحلیل مفهوم انسجام و عوامل زمینه‌ساز آن در معماری و شهرسازی کهن ایرانی- اسلامی و به‌طور خاص در محله¬های تاریخی است. در این راستا، با استفاده از روش نحو فضا به بررسی این ویژگی در چهار محلۀ تاریخی شهر همدان پرداخته شده است. فضای محله¬های مورد نظر به‌صورت محوربندی‌شده با متغیر انسجام تحلیل و بررسی شده است. مقایسه و تحلیل نتایج نشان می‌دهد در محله¬های تاریخی اگر ساختار فضایی آن‌ها -که به‌صورت مرکز محله‌ای و سلسله‌مراتبی است- حفظ شود، انسجام فضایی از بین نمی‌رود و به‌طورکلی، هرچه تخریب بافت و ساخت‌وسازهای جدید در محله¬های تاریخی کمتر باشد، ساختار آن‌ها منسجم‌تر است و این مسئله بر ساختار و روابط اجتماعی ساکنان محله تأثیرگذار است. نتایج این پژوهش می‌تواند زمینه‌ساز ارائۀ الگوهایی مناسب برای محله¬های جدید، توسعۀ محله¬های تاریخی و حفظ ساختار منسجم آن‌ها باشد. همچنین، بستری برای پژوهش‌های آینده در راستای ویژگی‌های خاص محله¬های تاریخی فراهم می‌شود.

جزئیات مقاله

مراجع
1. اردلان، ن. و بختیار، ل. (1380). حس وحدت. تهران: نشر خاک.
2. بورکهارت، ت. (1365). هنر اسلامی؛ زبان و بیان، (مترجم: مسعود رجب‌نیا). تهران: انتشارات سروش؛ صداوسیمای جمهوری اسلامی.
3. بیکن، ا. (1386). طراحی شهرها. (مترجم: فرزانه طاهری). تهران: انتشارات شهیدی.
4. بیگلری، ا. (1356). بازارهای ایران. تهران: بنیاد همدمی.
5. تولایی، ن. (1379). شکل شهر منسجم: مطالعۀ انسجام کالبدی شهر در اندیشه و عمل. پایان‌نامۀ منتشرشدۀ دکتری شهرسازی). دانشگاه تهران. تهران، ایران.
6. جعفری‌بهمن، م.ع. و خانیان، م. (1391). مشکل‌یابی طرح‌های جامع از دیدگاه رفتاری و مقایسۀ آن با وضع موجود به روش چیدمان فضا (space syntax) نمونۀ: موردی: محله کبابیان شهر همدان. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، (9)، 295-285.
7. چلبی، م. (1375). جامعه‌شناسی نظم: تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی. تهران: نشر نی.
8. حق‌شناس ع. م.، سامعی ح. و انتخابی، ن. (1387). فرهنگ معاصر هزاره (انگلیسی-فارسی). تهران: انتشارت فرهنگ معاصر.
9. ریسمانچیان، ا. و بل، س. (1389). شناخت کاربردی روش چیدمان فضا در درک پیکره‌بندی فضایی شهرها. هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، (43)، 56-49.
10. زارعی، م. ا. (1390). ساختار کالبدی-فضایی شهر همدان از آغاز دورۀ اسلامی تا پایان دورۀ قاجار براساس مدارک و شواهد موجود. نامۀ باستان‌شناسی، (1)، 82-57.
11. عباس‌زادگان، م. و آذری، ع. (1391). سنجش معیارهای مؤثر بر ایجاد محورهای پیاده‌مدار با به‌کارگیری سیستم اطلاعات مکانی (GIS) و چیدمان فضا. انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، (4)، 68-55.
12. فلاحت، م.ص. و کمالی، ل. (1390)، انسجام در شهرهای کهن ایران-اسلامی. مجموعه‌مقالات اولین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی. تبریز: دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
13. الکساندر، ک.، نیس، ه.، آنینو، آ. و کینگ، ا. (1373). تئوری جدید طراحی شهری. (مترجم: محمد تقی‌زاده مطلق). تهران: نشر توسعه.
14. کمالی پور ح.، معماریان غ. ح.، فیضی، م. و موسویانم. ف. (1391). ترکیب شکلی و پیکره‌بندی فضایی در مسکن بومی: مقایسۀ تطبیقی عرصه‌بندی فضای مهمان در خانه‌های سنتی کرمان. مسکن و محیط روستا، (138)، 16-3.
15. معماریان، غ. ح. (1387). سیری در مبانی نظری معماری. تهران: انتشارات سروش دانش.
16. معین، م. (1375). فرهنگ فارسی. جلد اول. تهران: انتشارات امیرکبیر.
17. نصر، س. ح. (1389). هنر و معنویت اسلامی. تهران: نشر حکمت.
18. Dawson, P.C. (2002). Space syntax analyze of central Inuit snow houses. Journal of Anthropological Archaeology, 21, 464-480.
19. Dursun, P. (2007, June). Space syntax in architectural design. In A. S. Kubat (Ed.), Proceedings of 6th International Space Syntax Symposium (pp. 056-1-12). Istanbul Technical University, Istanbul, Turkey.
20. Haq, S., & Zimring, C. (2003). Just down the road a piece: The development of topological knowledge of building layouts. Environment and Behavior, 35, 132-160.
21. Hillier, B. (1999). The hidden geometry of deformed grids: Or, why space syntax work, when it looks as though it should not. Environment and Planning B: Planning and Design, 26, 169-191.
22. Hillier, B. (2003). The architecture of seeing and going: Or, are cities shaped by bodies or minds? And is there a syntax of spatial cognition? In B. Hillier (Ed.), Proceedings of 4th International Space Syntax Symposium (pp 06-1-32). London, UK.
23. Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The social logic of space. New York: Cambridge University Press.
24. Hillier, B., & Vaughan, L. (2007). The city as one thing. Progress in Planning, 67(3), 205-230.
25. Hillier, B., Penn, A., Hanson, J., Grajewski, T., & Xu, J. (1993). Natural movement: or, configuration and attraction in urban pedestrian movement. Environment and Planning B: planning and design, 20(1), 29-66.
26. Jiang, B., Claramunt, C., & Klarqvist, B. (2000). Integration of space syntax into GIS for modelling urban spaces. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 2(3-4), 161-171.
27. Kamalipour, H., Dorrani, A. A., Soltani, S., Naser Alavi, S., & Mirzaei, E., (2013). Understanding continuity and change in the Persian vernacular settlements: A comparative syntactic analysis of urban public spaces in a case study. Current Urban Studies, 4, 130-138.
28. Lima, J.J. (2001). Socio-spatial segregation and urban form: Belem at the end of the 1990s. Geoforum, 32, 493-507.
29. Montello, D. R. (2007). The contribution of space syntax to a comprehensive theory of environmental psychology. In A. S. Kubat (Ed.), Proceedings of 6th International Space Syntax Symposium (pp. iv-1-12). Istanbul Technical University, Istanbul, Turkey.
30. Onder, D.E., & Gigi, Y. (2010). Reading urban spaces by the space-syntax method: A proposal for the South Halic Region. Cities, 27, 260–271
31. Peponis, J., & Wineman, J. (2002). The spatial structure of environment and behavior. In R Bechtel, & A. Churchman (Eds.), Handbook of Environmental Psychology (pp. 271-291). New York: John Wiley and Sons.
32. Rismanchian, O., Bell, S., & Mokhtarzadeh, S. (2012). Identifying accessibility problems in deteriorated urban areas: A case study of Tehran. In M. Greene, J. Reyes & A. Castro (Eds.), Proceedings of 8th International Space Syntax Symposium (8001:1- 19).Publishing Pontificia Universidad Católica de Chile (PUC), Santiago de Chile: PUC
33. Steadman, P. (1983). Architectural morphology. London: Pion.
34. Webster, N. (1984). The new American Webster handy college dictionary. New York: The New American Library.
ارجاع به مقاله
علی تاجرس., & صحراییم. (۱۳۹۶-۱۲-۰۷). تحلیل مفهوم انسجام ساختار فضایی در محله های تاریخی با روش نحو فضا (نمونۀ موردی: محله های تاریخی شهر همدان). جغرافیا و توسعه فضای شهری, 4(2), 205-219. https://doi.org/10.22067/gusd.v4i2.55960
نوع مقاله
مقالات