نوع مقاله : علمی - پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 استاد جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
3 استاد شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
4 استادیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
کلیدواژهها
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abstract
The production of space and place is a political phenomenon and a key concept in geography, closely linked to the social and human dimensions of society. As such, spatial planning requires a deeper understanding of human and social factors and their interests. Metropolitan areas, due to their concentration of power and wealth, possess specific spatial-social complexities, and their spatial organization is directly tied to power structures. This study aims to identify the key actors involved in the spatial organization of the Karaj metropolitan region during 2024–2025 (1403–1404 in the Iranian calendar). Research variables include spatial organization and key actors from governmental- state, governmental-public, private, non -governmental, and household sectors. The research is applied in nature and conducted using a mixed-methods approach (documentary and survey-based) and the MICMAC structural analysis technique. The results indicate that the key actors influencing the spatial organization of the Karaj metropolitan region are primarily from governmental-state institutions, such as the Supreme Council for Urban Planning and Architecture, Ministry of Interior, Governor’s Office, Provincial Planning and Development Council, the Iran Urban Regeneration Company, New Towns Development Company, Provincial Department of Roads and Urban Development, Housing Foundation, and the Provincial Management and Planning Organization. Large private landowners also play a critical role. Furthermore, findings show that the decision-making process in Karaj, like other urban areas in Iran, is predominantly top-down, with local institutions and citizens having minimal influence. In this structure, landowners and powerful groups exert significant influence on spatial development through their connections with the state.
Keywords: Key actors؛ spatial organization؛ structural analysis؛ metropolitan region؛ Karaj
Extended Abstract
Introduction
The spatial organization of metropolitan areas constitutes one of the most complex subjects within urban and regional planning. At this scale, space functions as a framework for the interaction of diverse activities, institutions, and decision-making processes. In such contexts, the distribution of power, resources, and responsibilities among a wide range of actors—including governmental bodies, the private sector, and local organizations—plays a decisive role in shaping patterns of spatial growth and development. Consequently, a systematic understanding of the interactions among these actors, as well as the identification of their respective positions and roles, provides a critical foundation for effective policymaking and spatial planning at the macro, meso, and micro levels.
In recent decades, accelerated urbanization, the expansion of metropolitan boundaries, and the increasing concentration of population and activities in peripheral zones have given rise to complex spatial systems characterized by a high degree of interdependence among physical, economic, environmental, and institutional decision-making processes. The Karaj metropolitan region exemplifies this condition. Owing to its proximity to Tehran and its intermediary position within the national settlement system, the region is shaped by both national-level policy interventions and local development dynamics. Consequently, its pattern of spatial organization reflects the interaction of multiple forces operating across different scales of urban and regional governance.
Method
The primary objective of this research is to identify and elucidate the roles of key actors in the spatial organization of the Karaj metropolitan region, with particular emphasis on the causal and reciprocal relationships among influential institutions and organizations. To this end, the study adopts an analytical–exploratory approach grounded in the structural analysis method, a well-established tool in futures studies and complex systems analysis that enables the simultaneous examination of interdependencies and influence relationships among multiple factors. Data were collected through a combination of documentary and field-based methods. These included library research, analysis of upper-level urban plans and policy documents, and semi-structured interviews with 25 experts and specialists in urban planning, regional planning, and urban management in Alborz Province. The selected participants possessed not only professional familiarity with the national planning framework but also in-depth knowledge of spatial development processes in Karaj and its surrounding areas
In the initial stage, theoretical review and analysis of higher-level documents led to the identification of 32 variables as preliminary factors influencing the spatial organization of the Karaj metropolitan region. Subsequently, expert judgment was employed through the completion of a cross-impact matrix questionnaire to determine the relationships among these variables. The resulting data were analyzed using MIC MAC software, which calculates the influence and dependence indices of variables. This process facilitated the mapping of system dynamics and, ultimately, the identification of key and strategic variables shaping the metropolitan spatial structure.
Results
The findings of the structural analysis indicate that a number of national- and provincial-level institutions play a dominant role in shaping the spatial organization of the Karaj metropolitan region. Key actors include the Supreme Council for Urban Planning and Architecture, the New Towns Development Company, the Iranian Urban Regeneration Company, the Alborz Provincial Governorate, the Agricultural Jihad Organization, the Organization of Industry, Mine and Trade, the Housing Foundation of the Islamic Revolution, and the county governorates. These institutions occupy the highest positions in terms of influence within the system, and their policies and decisions largely determine the overarching trajectory of spatial transformation across the region. In contrast, local-level actors—such as city councils, municipalities, community-based organizations, and certain private investors—function primarily as recipients of influence rather than as active decision-makers.
Beyond formal institutional actors, landowners and landlords emerge as influential stakeholders in processes of physical development and land-use change, particularly within informal spatial dynamics. Operating through informal networks and economic linkages, these groups exert considerable influence over urban decision-making, frequently redirecting or reshaping officially adopted development plans and policy frameworks.
An examination of inter-actor relationships further reveals that the decision-making structure governing the Karaj metropolitan region is highly centralized and predominantly top-down. Policy formulation is largely driven by national and provincial authorities, while the participation of local institutions and participatory mechanisms remains limited. This configuration has contributed to a degree of structural instability within the regional planning system, as heavy reliance on central government decisions—combined with overlapping institutional mandates—has hindered the establishment of a coherent and integrated spatial management framework.
Discussion and Conclusion
In general, the findings of the study indicate that governmental and quasi-governmental organizations constitute the primary driving forces in the spatial organization of the Karaj metropolitan region. Owing to their extensive institutional resources, formal authority, and legally sanctioned mandates, these actors exert a decisive influence over the direction and configuration of spatial development.
In terms of relative significance, landowners and major property holders rank next, functioning as key economic stakeholders within the regional system. Through strategic interaction with formal institutions and, at times, by influencing local decision-making processes, they consolidate and reproduce their role in shaping spatial transformations. Accordingly, the spatial system under investigation may be characterized as semi-stable, operating under the simultaneous pressures of top-down institutional directives and bottom-up socio-economic dynamics.
The findings further suggest that enhancing the effectiveness of the planning system and achieving sustainable spatial organization require the institutionalization of stronger mechanisms for cooperation and coordination among diverse actors. In particular, clarifying and redefining the mandates of overlapping institutions, increasing transparency in decision-making processes, and establishing structured participatory frameworks between governmental bodies and local stakeholders constitute essential prerequisites for balanced and sustainable development in the Karaj metropolitan region.
کلیدواژهها English
1 . احمدآخوندی، ع.، برکپور، ن.، اسدی، ا.، طاهرخانی، ح.، بصیرت، م.، و زندی، گ. (1386). حاکمیت شهر- منطقه تهران: چالشها و روندها. نشریه هنرهای زیبا، 29، 16-5.
2 . اصغرپور، م. ج. (1382). تصمیمگیری گروهی و نظریه بازیها با نگرش تحقیق در عملیات. تهران: دانشگاه تهران.
3 . ارشادسرابی، ا.، دهقان، ع.، و شیعه، ا. (1399). واکاوی و ارزیابی نقش نهاد قدرت در سازمانیابیفضایی در مجموعهشهری مشهد. فصلنامه برنامهریزی توسعهشهری و منطقهای، 5 (14)، 172-141.
4 . افروغ، ع. (1396). فضا و جامعه؛ فضای شهری و نابرابری اجتماعی. چاپ دوم، تهران: نشر علم.
5 . الرک، پ.، و بیستل، ر. (1380). پژوهش پیمایشی: رهنمودها و استراتژیهایی برای انجام دادن پیمایش، ترجمه مهراندخت نظامشهیدی، اردشیر امیدیمحنه و محمود متحد.تهران: نشر آگه.
6 . باسِر، م. (1400). تولید فضا در مناطق کلانشهری: تحلیلی لوفوری از حکمرانی و تغییر فضایی. ترجمه نریمان جهانزاد، نشریه فضا و دیالکتیک، 20، 18-1.
7 . پورمحمــدی، م. ر.، و جام کسری، م. (1389). ارزیابی ناپایداری در توسعه فضایی متروپل تبریز. مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقهای، 1 (4)، 18-1.
8 . حاجیپور، خ. (1387). بررسی علل و عوامل اثرگذار در فرآیند شکلگیری و تکوین مناطقکلانشهری. نشریه هنرهایزیبا، 34، 48-37.
9 . حسینی، س. ع. (1402). تدوین الگویمطلوب توسعهنظامسکونتگاهیشهری مبتنی بر رویکرد آیندهنگاری و برنامهریزی بر پایه سناریو ( موردمطالعه: استان قم). رساله دکتری جغرافیا و برنامهریزیشهری، زاهدان: دانشگاه سیستانوبلوچستان.
10 . حسینی، س. ع.، یغفوری، ح.، و هادیانی، ز. (1399). بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر توسعهی ساختار کالبدی- فضایی شهر قم با رویکرد آیندهپژوهی. فصلنامه جغرافیا و توسعه، 18 (61)، 247-276.
11 . حسینی، س. س.، رفیعیان، م.، مشکینی، ا.، و علوی، س. ع. (1400). تبیین نظری فضاهای نوظهور شهری و بازتاب فضایی آن در شهر تهران. مجله برنامهریزی و آمایشفضا، 52 (1)، 67-46.
12 . حقیقتنائینی، غ. ر.، و محسنپور، ی. (1401). تبیین تحولات سازمانفضایی شهر ساحلی محمودآباد از منظر اقتصادسیاسی فضا، فصلنامه جغرافیا و برنامهریزیشهری چشمانداز زاگرس، 14 (51)، 137-113.
13 . خوجملی، ع. و.، احمدیپور، ز.، حافظنیا، م. ر.، و پورجعفر، م. ر. (1395). تبیین ژئوپلیتیک منظرشهری؛ رابطه قدرت و سیاست با نمادسازی شهری، پژوهشهای جغرافیایسیاسی، 3، 28-1.
14 . رفیعیان، م. (1375). سازمانیابیفضا با تأکید بر سیستمهای شهری (مطالعه موردی؛ استان اصفهان). رساله دکتری جغرافیا و برنامهریزیشهری، تهران: دانشگاه تربیتمدرس.
15 . رفیعیان، م.، تقوایی، ع. ا.، و شاهمحمدیان، ه. (1397). تحلیلی بر مناسبات قدرت در فرآیند برنامهریزی طرحهای توسعه شهری، نمونه موردی: محور17شهریور تهران. جغرافیا و توسعه، 52، 116-97.
16 . رفیعیان، م.، و حسینپور، س. ع. (1391). نظریه شهر، فضا و مدیریتشهری. تهران: انتشارات طحان، چاپ اول.
17 . سازمان مدیریت و برنامهریزی استان البرز (1400)، سالنامهآماری استان البرز. کرج: سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان البرز.
18 . سرور، ر. (1400). برنامهریزی و مدیریت مناطقکلانشهری با تأکید بر مدیریت یکپارچه حریم منطقه کلانشهری تهران. چاپ اول، تهران: انتشارات سروش.
19 . سرور، ر.، درویش، ب.، و خلیجی، م. ع. (1400). اقتصادسیاسی و مدیریتیکپارچه حریم منطقهکلانشهری تهران. مجله اقتصادشهری، 6 (1)، 40-27.
20 . سعیدیفرد، ف.، رضویان، م. ت.، و قورچی، م. (1397). تبیین بازتاب اقتصاد رانتی بر سازمانفضایی کلانشهرها (نمونه موردی: منطقه 1 شهر تهران). پژوهشهای دانش زمین، 9 (34)، 164-145.
21 . سلطانی، ع.، و نامداریان، ا. ع. (1390). تحلیل نقش فضاهای شهری در دستیابی به توسعهپایدار شهرها، تبیین پارادایم ارتباط. فصلنامه باغنظر، 18 (8)، 12- 3.
22 . صیامی، ق.، و خلیلآبادی، ح. (1390). ژئوپلیتیک شهری، رویکردی نوین در تحلیلهای ژئوپلیتیک ایران. مجله جغرافیا و توسعهناحیهای، 16، 169-145.
23 . کاظمیان، غ. ر. (1383). تبیین رابطه ساختار حاکمیت و قدرت شهری با سازمانیابیفضا، تلاش برای طراحی مدل (نمونه منطقه کلانشهری تهران). رساله دکتری جغرافیا و برنامهریزیشهری، تهران: دانشگاه تربیتمدرس.
24 . لشگریتفرشی، ا.، رضایی، م. ر.، و کاویانپور، گ. (1396). تبیین نظری کارکردهای قدرتسیاسی در فضایشهری. فصلنامه تحقیقاتجغرافیایی، 125، 66- 52.
25 . مشکینی، ا.، و رحیمی، ح. ا. (1392). تحلیل مفاهیم فضا و دولت در نظریة دولت و شهرنشینی در ایران. مجلهی مدرس علومانسانی، 17 (4)، 110-87.
26 . مهرثابت، ح.، علیاکبری، ا.، امیرعضدی، ط.، پوراحمد، ا.، و جودکی، ح. ر. (1401). نقش مؤلفههای اقتصادسیاسی در سازمانیابیفضایی کلانشهر رشت با استفاده از تکنیک دیماتل، فصلنامه علمیِ مطالعات برنامهریزی سکونتگاه هایانسانی، 17 (3)، 585-573.
27 . مهندسان مشاور نقشپیراوش. (1394). انسجامبخشی به کالبد و بافتهای مسکونی شهر کرج (جلد دوم؛ شناخت عمومی شهر با تأکید بر محلات)، مهندسان مشاور نقشپیراوش، تهران.
28 . مهندسینمشاور شرقآیند. (1393). گزارشهای طرح آمایش استان البرز. تهران: مهندسینمشاور شرقآیند.
29 . هیلیر، ج. (1388). سایههای قدرت؛ حکایت دوراندیشی در برنامهریزی کاربریاراضی. ترجمه کمال پولادی. چاپ اول، تهران: جامعه مهندسانمشاور ایران.
30 . یوسفی، ع.، ارغان، ع.، و کامیابی، س. (1397). سرمایهداری مستغلات و تحولاتفضا در ناحیه پیرامونی شاهدشهر. فصلنامه اقتصادفضا و توسعهروستایی، 7 (25)، 86- 67.
